ലോക രാഷ്ട്രീയത്തെയും പശ്ചിമേഷ്യൻ ശക്തിസമവാക്യങ്ങളെയും പതിറ്റാണ്ടുകളോളം സ്വാധീനിച്ചിരുന്ന ഒരു നേതാവിന്റെ അന്ത്യയാത്ര അവസാനഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കുകയാണ്. ഫെബ്രുവരി 28-ന് അമേരിക്ക-ഇസ്രയേൽ സംയുക്ത വ്യോമാക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി ഇറാൻ പ്രഖ്യാപിച്ച ആയത്തുള്ള അലി ഖമേനിയുടെ മൃതദേഹം നാല് മാസത്തിലേറെ നീണ്ട അസാധാരണമായ ഇടവേളയ്ക്കു ശേഷം വടക്കുകിഴക്കൻ ഇറാനിലെ വിശുദ്ധ നഗരമായ മഷ്ഹദിൽ സംസ്കരിക്കപ്പെടുകയാണ്. സാധാരണ ഇസ്ലാമിക ആചാരങ്ങളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായ രീതിയിൽ നീണ്ടുനിന്ന ഈ അന്ത്യയാത്ര, ഒരു വ്യക്തിയുടെ സംസ്കാരച്ചടങ്ങ് മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഒരു രാഷ്ട്രീയ യുഗത്തിന്റെ സമാപനവും മതപരവും പ്രതീകാത്മകവുമായ സന്ദേശങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സംഭവമായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്.
ഇറാനിലെ തലസ്ഥാനമായ ടെഹ്റാനിൽ ആരംഭിച്ച വിലാപയാത്ര പിന്നീട് മതപരവും ചരിത്രപരവുമായ പ്രാധാന്യമുള്ള നിരവധി നഗരങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോയി. ടെഹ്റാനിൽ നടന്ന സംസ്ഥാന ബഹുമതികളോടെയുള്ള അനുസ്മരണച്ചടങ്ങുകൾക്ക് ശേഷം മൃതദേഹം കോമിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. ഷിയാ മതപഠനത്തിന്റെ ആഗോള കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നായ ഖോം നഗരത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് മതപണ്ഡിതരും വിദ്യാർത്ഥികളും പൊതുജനങ്ങളും ചേർന്നാണ് അന്തിമാദരവ് അർപ്പിച്ചത്. അവിടെ നിന്നാണ് യാത്ര അതിർത്തികൾ കടന്ന് ഇറാഖിലേക്ക് നീങ്ങിയത്.
ഷിയാ വിശ്വാസികളുടെ ഏറ്റവും പുണ്യമായ നഗരങ്ങളായ നജാഫും കർബലയും ഈ അന്ത്യയാത്രയുടെ അടുത്ത പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറി. ഇമാം അലിയുടെ വിശുദ്ധ മഖ്ബറ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന നജാഫും ഇമാം ഹുസൈന്റെ ഓർമ്മകൾ നിറഞ്ഞ കർബലയും ഷിയാ ലോകത്തിന്റെ ആത്മീയ തലസ്ഥാനങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ നഗരങ്ങളിലൂടെ മൃതദേഹം കൊണ്ടുപോയത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ നേതാവിന്റെ ശവയാത്ര എന്നതിലുപരി, ഷിയാ ലോകത്തിന്റെ ചരിത്രത്തോടും ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തോടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമായിട്ടാണ് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നത്.
ഏഴ് ദിവസം നീണ്ടുനിന്ന ഈ അന്ത്യയാത്രയുടെ അവസാന ലക്ഷ്യസ്ഥാനമായിരുന്നു മഷ്ഹദ്. ഇറാനിലെ രണ്ടാമത്തെ വലിയ നഗരവും ഷിയാ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട തീർത്ഥാടനകേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നുമായ മഷ്ഹദ്, ഒരു സാധാരണ നഗരമല്ല. വർഷംതോറും കോടിക്കണക്കിന് തീർത്ഥാടകർ എത്തുന്ന ഇമാം റെസ ദേവാലയം ഇവിടെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഷിയാ ഇസ്ലാമിലെ എട്ടാമത്തെ ഇമാമായ ഇമാം റെസയുടെ വിശുദ്ധ ശവകുടീരം നിലകൊള്ളുന്ന ഈ ദേവാലയം ഇറാന്റെ മതപരമായ ഹൃദയമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
പലരും ഖമേനിയെ ടെഹ്റാനിലോ മതനഗരമായ ഖോമിലോ സംസ്കരിക്കുമെന്നാണ് പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ ഇറാനിയൻ അധികാരികൾ അവസാനമായി തെരഞ്ഞെടുത്തത് മഷ്ഹദിനെയാണ്. അതിന് പിന്നിൽ നിരവധി കാരണങ്ങളുണ്ടെന്നാണ് റിപ്പോർട്ടുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നത്. ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം മഷ്ഹദ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മനാടായിരുന്നു എന്നതാണ്. 1939-ൽ അവിടെ ജനിച്ച അദ്ദേഹം തന്റെ ബാല്യകാലവും യുവത്വത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗവും അവിടെയാണ് ചെലവഴിച്ചത്. ആദ്യകാല മതപഠനവും ആത്മീയ പരിശീലനവും ആരംഭിച്ചതും ഈ നഗരത്തിലായിരുന്നു. സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ ആരംഭം കണ്ട നഗരത്തിൽ തന്നെ അന്തിമവിശ്രമം വേണമെന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിപരമായ ആഗ്രഹമായിരുന്നുവെന്നാണ് ഔദ്യോഗിക വൃത്തങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നത്.
അതോടൊപ്പം, ഇമാം റെസ ദേവാലയത്തിന്റെ ആത്മീയ പ്രാധാന്യവും നിർണായക ഘടകമായിരുന്നു. ഷിയാ വിശ്വാസികൾക്ക് ഇറാനിലെ ഏറ്റവും വിശുദ്ധമായ സ്ഥലം എന്ന നിലയിൽ ഈ ദേവാലയത്തിൽ സംസ്കരിക്കപ്പെടുക എന്നത് അത്യുന്നത ബഹുമതിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അതിലൂടെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ നേതാവിന്റെ പാരമ്പര്യത്തെ ഷിയാ ഇസ്ലാമിന്റെ ഏറ്റവും വിശുദ്ധമായ ആത്മീയ കേന്ദ്രങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള പ്രതീകാത്മക ശ്രമവും കാണാൻ കഴിയുന്നു.
കഴിഞ്ഞ ഏതാനും വർഷങ്ങളായി ഇറാനിലെ പ്രമുഖ നേതാക്കളുടെ അന്ത്യവിശ്രമ സ്ഥലമായും മഷ്ഹദ് മാറിയിട്ടുണ്ട്. പ്രത്യേകിച്ച് മുൻ പ്രസിഡന്റ് ഇബ്രാഹിം റൈസിയുടെ സംസ്കാരവും ഇവിടെ നടന്നതോടെ ഇസ്ലാമിക് റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളുമായി ഈ നഗരം കൂടുതൽ പ്രതീകാത്മക ബന്ധം സ്ഥാപിച്ചു. അതിനാൽ ഖമേനിയുടെ സംസ്കാരവും മഷ്ഹദിൽ നടത്തിയത് ഈ പാരമ്പര്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന തീരുമാനമായാണ് പല രാഷ്ട്രീയ നിരീക്ഷകരും വിലയിരുത്തുന്നത്.
എന്നാൽ ലോകത്തെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അമ്പരപ്പിച്ച കാര്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസ്കാരച്ചടങ്ങ് നാല് മാസത്തിലധികം വൈകിയതാണ്. ഇസ്ലാമിക ആചാരപ്രകാരം മരണത്തിന് ശേഷം എത്രയും വേഗം, സാധാരണയായി 24 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ തന്നെ സംസ്കാരം നടത്തുന്നതാണ് പതിവ്. അതിനാൽ മാസങ്ങളോളം മൃതദേഹം സംസ്കരിക്കാതെ സൂക്ഷിച്ചത് വലിയ ചർച്ചകൾക്കും വിവാദങ്ങൾക്കും വഴിവെച്ചു.
ഈ കാലതാമസത്തിന് പിന്നിൽ സുരക്ഷാ കാരണങ്ങളാണെന്ന് ഇറാനിയൻ അധികാരികൾ വിശദീകരിച്ചു. ഖമേനിയുടെ മരണസമയത്ത് പശ്ചിമേഷ്യ അതീവ സംഘർഷഭരിതമായ സാഹചര്യത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോയിരുന്നത്. അമേരിക്കയും ഇസ്രയേലും ഇറാനും തമ്മിലുള്ള നേരിട്ടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലുകൾ മേഖലയെ യുദ്ധത്തിന്റെ വക്കിലെത്തിച്ചിരുന്നു. അത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിൽ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ പങ്കെടുക്കാൻ സാധ്യതയുള്ള പൊതുശവസംസ്കാരച്ചടങ്ങ് സംഘടിപ്പിക്കുന്നത് വലിയ സുരക്ഷാഭീഷണിയാണെന്നാണ് സർക്കാർ വിലയിരുത്തിയത്.
അന്താരാഷ്ട്ര ഭീഷണികൾ മാത്രമല്ല, ആഭ്യന്തര വെല്ലുവിളികളും ഇറാൻ നേരിടുകയായിരുന്നു. രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ അനുയായികൾ വലിയ വിലാപപരിപാടികൾ സംഘടിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ചില സർക്കാർ വിരുദ്ധ ഗ്രൂപ്പുകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തെ ആഘോഷിച്ചതായും റിപ്പോർട്ടുകൾ പുറത്തുവന്നു. ഇതോടെ സുരക്ഷാ ഏജൻസികൾക്ക് വലിയ വെല്ലുവിളികളാണ് നേരിടേണ്ടിവന്നത്. പൊതു ചടങ്ങുകൾ ആക്രമണങ്ങൾക്കും അക്രമസംഭവങ്ങൾക്കും കാരണമായേക്കാമെന്ന ആശങ്കയും ഉയർന്നു.
ജൂണിൽ ഒരു ദുർബലമായ വെടിനിർത്തൽ നിലവിൽ വന്നതിന് ശേഷമാണ് രാജ്യവ്യാപകമായ അനുസ്മരണങ്ങളും ശവസംസ്കാര പരിപാടികളും ആരംഭിക്കാൻ അധികാരികൾ തീരുമാനിച്ചത്. ഇതോടെയാണ് ടെഹ്റാനിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച അന്ത്യയാത്രയ്ക്ക് ഔദ്യോഗിക രൂപം ലഭിച്ചത്.
സംസ്കാരച്ചടങ്ങ് വൈകിയതോടെ മറ്റൊരു ചോദ്യം കൂടി ഉയർന്നു. നാല് മാസക്കാലം മൃതദേഹം എവിടെയാണ് സൂക്ഷിച്ചിരുന്നത്? ഇതിനെക്കുറിച്ച് നിരവധി അഭ്യൂഹങ്ങളും അനുമാനങ്ങളും സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലടക്കം പ്രചരിച്ചു. ചിലർ മൃതദേഹം രഹസ്യ സൈനിക കേന്ദ്രങ്ങളിലാണെന്ന് അവകാശപ്പെട്ടു. മറ്റുചിലർ പ്രത്യേക മെഡിക്കൽ സംവിധാനങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചെന്നാണ് കരുതിയത്.
ഇറാനിയൻ ഔദ്യോഗിക മാധ്യമങ്ങൾ പുറത്തുവിട്ട വിവരങ്ങൾ പ്രകാരം മൃതദേഹം മുഴുവൻ സമയവും ഉയർന്ന സുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങളോടുകൂടിയ മെഡിക്കൽ റഫ്രിജറേഷൻ സൗകര്യങ്ങളിലാണ് സൂക്ഷിച്ചിരുന്നത്. കാലാവസ്ഥ നിയന്ത്രിത സംവിധാനങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ശരീരത്തിന്റെ അവസ്ഥയിൽ മാറ്റം വരാതിരിക്കാനുള്ള പ്രത്യേക ക്രമീകരണങ്ങളാണ് ഒരുക്കിയതെന്നും റിപ്പോർട്ടുകൾ പറയുന്നു.
ഇസ്ലാമിക ആചാരങ്ങളിൽ പൊതുവേ കെമിക്കൽ എംബാമിംഗ് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാറില്ല. അതിനാൽ ശരീരത്തെ രാസവസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ച് സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുപകരം തണുത്ത സംഭരണ സംവിധാനങ്ങളാണ് ഉപയോഗിച്ചതെന്ന് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു. യുദ്ധസാഹചര്യങ്ങൾ, ദേശീയ സുരക്ഷാ ഭീഷണികൾ, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അസാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ സംസ്കാരം വൈകിപ്പിക്കാനും മൃതദേഹം താൽക്കാലികമായി സൂക്ഷിക്കാനും ഷിയാ മതപണ്ഡിതർ അനുമതി നൽകുന്നുണ്ടെന്നാണ് വിദഗ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഖമേനിയുടെ മൃതദേഹം സൂക്ഷിച്ചതും പിന്നീട് പൊതുജനങ്ങൾക്ക് ആദരാഞ്ജലി അർപ്പിക്കാൻ അവസരം ഒരുക്കിയതും മതപരമായ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ പാലിച്ചുകൊണ്ടാണെന്നാണ് ഇറാനിയൻ അധികാരികളുടെ വിശദീകരണം. അതേസമയം, ഇതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളും വിമർശനങ്ങളും ഇപ്പോഴും അവസാനിച്ചിട്ടില്ല.
മഷ്ഹദിലെ ഇമാം റെസ ദേവാലയത്തിൽ സംസ്കാരം പൂർത്തിയാകുന്നതോടെ ഒരു ആഴ്ച നീണ്ടുനിന്ന അന്ത്യയാത്രയ്ക്ക് സമാപനമാകും. എന്നാൽ അത് ഒരു ശവസംസ്കാരച്ചടങ്ങിന്റെ അവസാനമെന്നതിലുപരി, ഇറാന്റെ സമകാലീന രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തിലെ ഒരു നിർണായക അധ്യായത്തിന്റെ അവസാനമായും വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.
ഒരു നേതാവിന്റെ മരണം ചിലപ്പോൾ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്താറുണ്ട്. ഒരു നേതാവിന്റെ ശവസംസ്കാരം ചിലപ്പോൾ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും മതപരവുമായ വികാരങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ടെഹ്റാനിൽ നിന്ന് കോമിലേക്കും, നജാഫിൽ നിന്ന് കർബലയിലേക്കും, ഒടുവിൽ മഷ്ഹദിലേക്കുമെത്തിയ ഈ അന്ത്യയാത്ര അത്തരമൊരു ചരിത്രമുഹൂർത്തമായാണ് രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നത്.
മഷ്ഹദിലെ വിശുദ്ധ മണ്ണിൽ അവസാന വിശ്രമം കണ്ടെത്തുന്നതോടെ, ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതയാത്ര അവസാനിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചകളും മതപരമായ പ്രതീകങ്ങളും ചരിത്രപരമായ വിലയിരുത്തലുകളും പശ്ചിമേഷ്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും ഇനിയും ഏറെക്കാലം തുടരുമെന്നതിൽ സംശയമില്ല.
NB: ഈ വാർത്തയിൽ ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്ന ചിത്രം പ്രതീകാത്മകമാണ്. (AI SOURCES)
