1971-ൽ ഇറാൻ ലോകത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയ ആഡംബര ആഘോഷത്തിന് വേദിയായപ്പോൾ, അത് പലർക്കും വിരോധാഭാസമായി തോന്നിയെങ്കിലും, ആ സംഭവത്തെ ഇറാന്റെ ചരിത്രം മുഴുവനായി വായിക്കാനുള്ള ഒരൊറ്റ ചില്ലുപാളിയായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. പേർഷ്യൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ 2,500-ാം വാർഷികം ആഘോഷിക്കാൻ പെർസെപോളിസിൽ ഒരുക്കിയ താൽക്കാലിക നഗരവും, വിദേശ രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നെത്തിച്ച ആഡംബര സാമഗ്രികളും, അന്നത്തെ ഭരണകൂടത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ദൗർബല്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തിയേക്കാം. എന്നാൽ അതിനപ്പുറം, ആ ആഘോഷം ഓർമിപ്പിച്ചത് ഇറാൻ എന്ന ദേശത്തിന് ഉള്ളത് ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ നീളുന്ന, ലോകനാഗരികതയെ സ്വാധീനിച്ച ഒരു ആഴമുള്ള പൈതൃകമാണെന്ന സത്യമാണ്.
മഹാനായ സൈറസ് സ്ഥാപിച്ച അക്കീമെനിഡ് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായ പെർസെപോളിസ്, വെറും ഒരു രാജവാഴ്ചയുടെ ചിഹ്നമല്ല. അത് സഹിഷ്ണുത, ഭരണസംയമനം, വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളോടുള്ള ബഹുമാനം എന്നിവയ്ക്ക് അടിത്തറയിട്ട ഒരു രാഷ്ട്രീയ ചിന്തയുടെ പ്രതീകമാണ്. സൈറസ് സിലിണ്ടർ, ഇന്നും ലോകം ആദരിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രരേഖയായി നിലകൊള്ളുന്നത്, ഇറാന്റെ മണ്ണിൽ പിറന്ന മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ ഭരണസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ തെളിവാണ്. ഭരണാധികാരികൾ മാറിയാലും, ആ ആശയങ്ങളുടെ വേരുകൾ ഇറാനിയൻ സംസ്കാരത്തിൽ ആഴത്തിൽ പതിഞ്ഞതാണ്.
പഹ്ലവി ഭരണകൂടം സൈറസിന്റെ പേരുപറഞ്ഞ് ആ പൈതൃകത്തെ രാഷ്ട്രീയ അലങ്കാരമായി ഉപയോഗിച്ചപ്പോൾ, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ആത്മാവ് അവഗണിക്കപ്പെട്ടു. അതിന്റെ ഫലമായാണ് 1979-ലെ വിപ്ലവം ഉണ്ടായത്. എന്നാൽ ആ വിപ്ലവം പോലും ഇറാന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു അവസാനമല്ല മറിച്ച്, ജനങ്ങൾ അവരുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് സ്വയം തീരുമാനിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രകടനമായിരുന്നു. രാജവാഴ്ച തകർന്നെങ്കിലും, ഇറാൻ എന്ന രാഷ്ട്രം അതിന്റെ സ്വത്വം നഷ്ടപ്പെടുത്തിയില്ല. പുതിയ ഭരണക്രമം രൂപപ്പെട്ടെങ്കിലും, ഇറാനിയൻ സമൂഹത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ പുരാതനവും ആധുനികവുമായ മൂല്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംവാദം തുടർന്നുകൊണ്ടേയിരുന്നു.
ഇസ്ലാമിക് റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഇസ്ലാമിന് മുമ്പുള്ള പേർഷ്യൻ പൈതൃകത്തെക്കുറിച്ച് വ്യത്യസ്ത നിലപാടുകൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ഇറാന്റെ ചരിത്രം ഒരു ഭരണകൂടത്തിന്റെയോ ആശയധാരയുടെയോ മാത്രം കഥയല്ല. അത് കവിതയുടെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും തത്ത്വചിന്തയുടെയും, പ്രതിരോധത്തിന്റെയും ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെയും കഥയാണ്. ഉപരോധങ്ങളും പുറം സമ്മർദ്ദങ്ങളും നേരിട്ടിട്ടും, സ്വന്തം ഭാഷയും സംസ്കാരവും ശാസ്ത്രീയ കഴിവുകളും സംരക്ഷിച്ച് മുന്നേറാൻ ഇറാനിയൻ സമൂഹത്തിന് കഴിഞ്ഞത് ഈ ആഴത്തിലുള്ള സാംസ്കാരിക അടിത്തറ കൊണ്ടാണ്.
സൈറസ് സിലിണ്ടർ ഇന്ന് ബ്രിട്ടീഷ് മ്യൂസിയത്തിൽ സൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതിലെ ആശയങ്ങൾ ഇറാനിൽ നിന്ന് അകന്നുപോയിട്ടില്ല. നീതി, സഹിഷ്ണുത, മനുഷ്യാന്തസ്സ് എന്നീ മൂല്യങ്ങൾ ഇറാന്റെ ചരിത്രബോധത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഭരണകൂടങ്ങൾ അവയെ പൂർണമായി നടപ്പാക്കിയോ ഇല്ലയോ എന്നത് വേറെ ചർച്ചയായേക്കാം; പക്ഷേ ആ ആശയങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്ന ഒരു സമൂഹം അവിടെയുണ്ട് എന്നതാണ് യാഥാർഥ്യം.
അതിനാൽ, ഇറാന്റെ ചരിത്രത്തെ വായിക്കുമ്പോൾ, ഭരണകൂടങ്ങളുടെ പരാജയങ്ങൾ മാത്രം കാണുന്നത് അപൂർണമായ കാഴ്ചപ്പാടാണ്. പേർഷ്യൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കാലം മുതൽ ഇന്നുവരെ, ഇറാൻ എന്ന രാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ, മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ ഭരണചിന്തകൾ, സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം, പ്രതിസന്ധികളോട് പൊരുതുന്ന ജനങ്ങളുടെ ആത്മവിശ്വാസം ഇവയൊക്കെയാണ് യഥാർത്ഥ ഇറാൻ. സൈറസിന്റെ പൈതൃകം ഒരു ഭരണാധികാരിയുടെ പേരിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല, അത് ഇന്നും ഇറാനിയൻ ജനതയുടെ സ്വത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
