ലോക രാഷ്ട്രീയവും പ്രതിരോധ കരാറുകളും സാമ്പത്തിക സഹകരണങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഒരു വിദേശ സന്ദർശനത്തിനിടയിൽ, ചരിത്രത്തിന്റെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും ആയിരം വർഷം പഴക്കമുള്ള ഒരു പാലത്തിനുമുന്നിൽ രണ്ട് രാജ്യങ്ങളുടെ നേതാക്കൾ ഒരുമിച്ച് നിൽക്കുന്നു. ഒരു വശത്ത് ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദിയും മറുവശത്ത് ഇന്തോനേഷ്യൻ പ്രസിഡന്റ് പ്രബോവോ സുബിയാന്റോയും. വേദി മറ്റൊന്നുമല്ല, യോഗ്യകാർത്തയിലെ ആയിരം വർഷം പഴക്കമുള്ള പ്രംബനൻ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയം.
മൂന്ന് ദിവസത്തെ ഇന്തോനേഷ്യൻ സന്ദർശനത്തിനിടെ പ്രതിരോധം, സമുദ്രസുരക്ഷ, നിർണായക ധാതുക്കൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഡിജിറ്റൽ പണമിടപാടുകൾ, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങി വിവിധ മേഖലകളിൽ ഇരുപതിലധികം കരാറുകളിൽ ഇന്ത്യയും ഇന്തോനേഷ്യയും ഒപ്പുവച്ചു. എന്നാൽ ഈ കരാറുകളെക്കാൾ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ നേടിയത് ഒരു പുരാതന ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തിനായി ഇന്ത്യ കൈകോർക്കുന്ന തീരുമാനമായിരുന്നു. കാരണം പ്രംബനൻ ഒരു കെട്ടിടം മാത്രമല്ല; ഇന്ത്യയുടെയും ഇന്തോനേഷ്യയുടെയും പങ്കിട്ട ചരിത്രത്തിന്റെയും സാംസ്കാരിക പൈതൃകത്തിന്റെയും ജീവനുള്ള തെളിവാണ് അത്.
സംയുക്ത പ്രസ്താവനയിൽ പ്രധാനമന്ത്രി മോദി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഈ ബന്ധത്തിന്റെ ആഴം വ്യക്തമാക്കുന്നതായിരുന്നു. ആയിരത്തിലേറെ വർഷം പഴക്കമുള്ള പ്രംബനൻ ക്ഷേത്രം ഇന്ത്യയുടെയും ഇന്തോനേഷ്യയുടെയും പങ്കിട്ട സാംസ്കാരിക പൈതൃകത്തിന്റെ പ്രതീകമാണെന്നും, ക്ഷേത്ര സംരക്ഷണ പദ്ധതിയുടെ ഉദ്ഘാടനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ സാധിക്കുന്നത് അഭിമാനകരമാണെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.
എന്നാൽ എന്താണ് പ്രംബനനെ ഇത്രയേറെ പ്രത്യേകമാക്കുന്നത്? എന്തുകൊണ്ടാണ് ഒരു ആധുനിക നയതന്ത്ര സന്ദർശനത്തിന്റെ പ്രധാന ആകർഷണമായി ഒരു പുരാതന ക്ഷേത്രം മാറിയത്?
ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട പ്രംബനൻ ഇന്ന് ഇന്തോനേഷ്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഹിന്ദു ക്ഷേത്ര സമുച്ചയമാണ്. ലോകപ്രശസ്തമായ ബോറോബുദൂർ ബുദ്ധ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് വളരെ അകലെയല്ലാതെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഈ സ്മാരകം, ഒരുകാലത്ത് ജാവ ദ്വീപിൽ ബുദ്ധമതവും ഹിന്ദുമതവും പരസ്പര ബഹുമാനത്തോടെയും സമാധാനത്തോടെയും നിലനിന്നിരുന്നുവെന്നതിന് തെളിവാണ്.
പ്രംബനൻ ഒരു ക്ഷേത്രം മാത്രമല്ല, ഹിന്ദു വാസ്തുവിദ്യയുടെ അതുല്യമായ ഒരു മഹാസൃഷ്ടിയാണ്. രണ്ട് ഭരണാധികാരികളുടെ കാലഘട്ടങ്ങളിലായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ സമുച്ചയം അന്നത്തെ ജാവൻ രാജ്യത്തിന്റെ ശക്തിയുടെയും സാംസ്കാരിക മികവിന്റെയും പ്രതീകമായിരുന്നു. റകായ് പികാതനും റകായ് ബലിതുങും എന്ന ഭരണാധികാരികളുടെ കാലത്താണ് ഈ മഹത്തായ നിർമ്മാണം നടന്നത്.
ആകെ ഇരുനൂറ്റി നാൽപത് ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഈ സമുച്ചയം ഹിന്ദുമതത്തിലെ ത്രിമൂർത്തികൾക്ക് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിയുടെ ദേവനായ ബ്രഹ്മാവിനും സംരക്ഷണത്തിന്റെ ദേവനായ വിഷ്ണുവിനും സംഹാരത്തിന്റെയും പുനർസൃഷ്ടിയുടെയും പ്രതീകമായ ശിവനുമാണ് പ്രധാനമായും ഇവിടെ ആരാധന അർപ്പിച്ചിരുന്നത്.
ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പന ഏറെ വ്യത്യസ്തമാണ്. മൂന്ന് കേന്ദ്രീകൃത ചതുരങ്ങളായാണ് ഇത് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഏറ്റവും അകത്തുള്ള ഭാഗത്ത് പതിനാറ് പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങളാണുള്ളത്. അവയിൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് ഉയർന്നുനിൽക്കുന്നത് നാൽപ്പത്തിയേഴ് മീറ്റർ ഉയരമുള്ള ശിവക്ഷേത്രമാണ്. അതിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് ബ്രഹ്മക്ഷേത്രവും തെക്കുഭാഗത്ത് വിഷ്ണുക്ഷേത്രവും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
ശിവക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉൾഭാഗം സന്ദർശിക്കുന്നവർക്ക് അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്ന കാഴ്ചകളാണ് സമ്മാനിക്കുന്നത്. നാല് പ്രധാന മുറികളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രഭാഗത്ത് ശിവന്റെ പ്രതിമയാണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. മറ്റ് മൂന്ന് മുറികളിൽ ദുർഗാദേവി, അഗസ്ത്യമുനി, ഗണേശൻ എന്നിവരുടെ മനോഹരമായ ശില്പങ്ങളാണ് കാണാൻ കഴിയുന്നത്. ജാവൻ കലയുടെ മികവും ഇന്ത്യൻ പുരാണങ്ങളുടെ സ്വാധീനവും ഈ ശില്പങ്ങളിൽ വ്യക്തമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നു.
പ്രംബനന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അതിന്റെ ചുമരുകളിൽ കൊത്തിവച്ചിരിക്കുന്ന കഥകളാണ്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഭിത്തികളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ഇന്ത്യൻ മഹാകാവ്യമായ രാമായണത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ ശില്പരൂപത്തിൽ കാണാൻ കഴിയും. രാമന്റെയും സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ഹനുമാന്റെയും കഥകൾ കല്ലിൽ കൊത്തിവച്ച രൂപത്തിൽ ഇന്നും ഇവിടെ ജീവിക്കുന്നു.
ഈ കൊത്തുപണികൾ ഒരു കലാസൃഷ്ടി മാത്രമല്ല, ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരവും സാഹിത്യവും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ് തന്നെ തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയിരുന്നുവെന്നതിന് തെളിവുകൂടിയാണ്. ഇന്നും ഇന്തോനേഷ്യയിലെ പല പ്രദേശങ്ങളിലും രാമായണവും മഹാഭാരതവും ജനജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായി തുടരുന്നു.
പ്രംബനനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഒരു പ്രശസ്തമായ ജാവൻ ഇതിഹാസവും നിലനിൽക്കുന്നു. രാജകുമാരിയായ റോറോ ജോങ്ഗ്രാങ്ങിനോട് പ്രണയത്തിലായിരുന്ന ബന്ദുങ് ബോണ്ടോവോസോ എന്ന യോദ്ധാവിന്റെ കഥയാണ് അത്. തന്റെ പ്രണയം തെളിയിക്കാൻ ഒരു രാത്രി കൊണ്ട് ആയിരം പ്രതിമകളുള്ള ക്ഷേത്രം നിർമ്മിക്കണമെന്നായിരുന്നു രാജകുമാരിയുടെ വ്യവസ്ഥ.
അസാധ്യമായി തോന്നിയ ഈ ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കാൻ ബോണ്ടോവോസോ അത്ഭുതശക്തികളുടെ സഹായം തേടി. നിർമ്മാണം അവസാനഘട്ടത്തിലെത്തിയപ്പോൾ ജോങ്ഗ്രാങ്ങ് ഗ്രാമവാസികളെ വിളിച്ചുണർത്തുകയും അരി പൊടിക്കാനും തീ കൊളുത്താനും നിർദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. പ്രഭാതമായെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ച അത്ഭുതശക്തികൾ ജോലി നിർത്തി. അങ്ങനെ തൊള്ളായിരത്തി തൊണ്ണൂറ്റൊൻപത് പ്രതിമകൾ മാത്രം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിഞ്ഞ ബോണ്ടോവോസോ, തന്നെ വഞ്ചിച്ച ജോങ്ഗ്രാങ്ങിനെ ആയിരാമത്തെ പ്രതിമയായി മാറാൻ ശപിച്ചുവെന്നാണ് ഐതിഹ്യം പറയുന്നത്.
പത്താം നൂറ്റാണ്ടോടെ പ്രംബനൻ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് തുടർച്ചയായി ഉണ്ടായ ശക്തമായ ഭൂചലനങ്ങൾ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തെ വലിയ തോതിൽ നശിപ്പിച്ചു. നിരവധി ഘടനകൾ അവശിഷ്ടങ്ങളായി മാറി. നൂറ്റാണ്ടുകളോളം പ്രകൃതിക്കിടയിൽ മറഞ്ഞുകിടന്ന ഈ സ്മാരകം പിന്നീട് പുരാവസ്തു ഗവേഷകരുടെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെട്ടു.
തുടർന്ന്, അതിന്റെ അസാധാരണമായ വാസ്തുവിദ്യയും സാംസ്കാരിക പ്രാധാന്യവും പരിഗണിച്ച് ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ പ്രംബനന് സ്ഥാനം ലഭിച്ചു. ഇന്ന് ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സഞ്ചാരികളെ ആകർഷിക്കുന്ന പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. അതേസമയം, ഇന്തോനേഷ്യയിലെ ഹിന്ദു സമൂഹത്തിന്റെ സജീവമായ ആരാധനാലയമായും ഇത് തുടരുന്നു.
മെയ് മുതൽ ഒക്ടോബർ വരെയുള്ള പൂർണചന്ദ്ര രാത്രികളിൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തുള്ള തുറന്ന വേദിയിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന രാമായണ നൃത്താവിഷ്കാരം ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സന്ദർശകരെ ആകർഷിക്കുന്ന സാംസ്കാരിക അനുഭവമാണ്. കല്ലിൽ കൊത്തിവച്ച കഥകൾ നൃത്തത്തിലൂടെയും സംഗീതത്തിലൂടെയും വീണ്ടും ജീവൻ പ്രാപിക്കുന്ന കാഴ്ച അതുല്യമാണ്. ഇതേ ചരിത്രപൈതൃകത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായാണ് ഇന്ത്യ ഇപ്പോൾ മുന്നോട്ടുവന്നിരിക്കുന്നത്. ഇന്ത്യയുടെ പുരാവസ്തു സർവേ വകുപ്പിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പ്രംബനൻ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുനരുദ്ധാരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടപ്പാക്കാനാണ് തീരുമാനം.
ഈ പദ്ധതിയിൽ തകർന്നുകിടക്കുന്ന യഥാർത്ഥ കല്ലുകൾ ശേഖരിച്ച് അവയെ വീണ്ടും യഥാസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ച് കെട്ടിടം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന പ്രത്യേക സാങ്കേതികരീതിയാണ് ഉപയോഗിക്കുക. ഓരോ കല്ലും ഏത് ഭാഗത്തിന്റേതാണെന്ന് കണ്ടെത്തി സൂക്ഷ്മമായി വർഗ്ഗീകരിക്കേണ്ടതായതിനാൽ ഇത് അതീവ ശ്രമകരമായ ദൗത്യമാണ്.
പ്രംബനൻ സംരക്ഷണ പദ്ധതി ഒരു പുരാവസ്തു പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; അത് ഇന്ത്യയുടെ സാംസ്കാരിക നയതന്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗവുമാണ്. കഴിഞ്ഞ ഒരു ദശാബ്ദമായി ഏഷ്യയിലെ നിരവധി ചരിത്ര സ്മാരകങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിലും പുനരുദ്ധാരണത്തിലും ഇന്ത്യ പങ്കാളിയായിട്ടുണ്ട്.
വിയറ്റ്നാമിലെ മി സുൻ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയം, മ്യാൻമറിലെ ബഗാൻ സ്മാരകങ്ങൾ, കംബോഡിയയിലെ അങ്കോർ വാട്ട്, ലാവോസിലെ വാറ്റ് ഫൗ ക്ഷേത്രം എന്നിവയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഇന്ത്യ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതുപോലെ ശ്രീലങ്കയിലും ബംഗ്ലാദേശിലും നിരവധി പൈതൃക സംരക്ഷണ പദ്ധതികൾ ഇന്ത്യ ഏറ്റെടുത്തിട്ടുണ്ട്.
അവസാനം നോക്കുമ്പോൾ, പ്രംബനൻ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുനരുദ്ധാരണം ഒരു കെട്ടിടം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല. അത് ആയിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ആരംഭിച്ച ഒരു സാംസ്കാരിക യാത്രയെ വീണ്ടും ജീവിപ്പിക്കുന്ന ശ്രമമാണ്. സമുദ്രങ്ങൾ വേർതിരിച്ചിട്ടും ചരിത്രം ബന്ധിപ്പിച്ച രണ്ട് രാജ്യങ്ങൾ വീണ്ടും ഒരേ പൈതൃകത്തിന്റെ പേരിൽ കൈകോർക്കുന്ന നിമിഷമാണത്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രംബനന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന മോദിയുടെയും പ്രബോവോയുടെയും ചിത്രം ഒരു സാധാരണ നയതന്ത്ര ചിത്രമല്ല. അത് രാഷ്ട്രീയ കരാറുകളെക്കാൾ ദൈർഘ്യമേറിയ ഒരു ബന്ധത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. കാരണം രാജ്യങ്ങൾക്കിടയിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ബന്ധങ്ങൾ പലപ്പോഴും സൈനിക സഖ്യങ്ങളിലോ വ്യാപാര കരാറുകളിലോ അല്ല, മറിച്ച് പങ്കിട്ട കഥകളിലും പുരാണങ്ങളിലുമാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.
NB: ഈ വാർത്തയിൽ ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്ന ചിത്രം പ്രതീകാത്മകമാണ്. (AI SOURCES)
